Il mendicante   (Da La Calabria di Bruzzano)

Purraghëza e të vàpërit^[1] (Riscrittura Gangale-Ventrice)

Qankeri bori divirin e tija e tri herë te java bij misht të bijës të markantit. Ahërinëja një povarel u dunuar ka gvora çë qankeri boj të shkoj misht, vati atjé e ndeti dorin sa të ritirarëj llimozinin. Bija e markantit ja bori e pecendi vati. Ditin apresu  vati pameta te gvora, ndeti dorin e kërkùeti nj’etë herë llimozinin. E skréta kupile ja bori, e pecendi vati.

Kështu bori jetrat  ditë apresu, e ngë kuntentarej sa të vej njo herë ditinet, ma tre e katër. E pra kupila, e shpaçenciartur, tha pecendit se ngë boj ma llimozinin. Ma ai me mo k’atàre vej ka kupila, e ajo, e dolur sa të shihëj nga mument atë dorë, muer një manare e ja preu; i çati ashtin e dora u vjet çë virej. Pecendi ritirarti dorin, çë i virej, ma ja e jurarti sa të vendikarej. Shirùe, ma dora i virej sempre ka ashti, te aì ish junxhirtur me një likurarele.

Duah pë këta pëjashtra horës, sërriti djahtin e ai kumparirti gji i pjot me zjarr.
- Djaht – i tha pecendi – si ti më ban të kem vindit, si ti ban të vendikarem si dua, u të jap shpirtin.

Djahti tha se ne e pati (il patto) qe i bon. Çìfari nxuer tri pika gjak ka krahu i pecendit e i la firmin e tija. T’i tha:
- Ti ke të preç venutin e jatit e pra zhomi disinjin t’on.

Ne jati tardarti shum sa të vij, e pra Çìfari u bo’ si një kupil i bukur barun e vati sa të gjej jatin e i kërkoi të bijen pë shoqe. Kjò mo aprimu ngë dej sa të kundishindirëj, ma pra  u bo’ sa të persuadhirej ka fjallët e jatit, çë i thej se partiti ish i mir, e kish sa të prufitarej ka kjo kasion, u persuadir e e desh.

 Të dìalin çë vij pra Çìfari me gji ata dhimonëra, dhiventartur të bukura kavallerëra,  bori të hiturin te hora e markantit.

Të bon nuset e i von me nusen te lletìka, Çìfari ngë u bo’ sa të kumpanjarëj ka jati, e kish finet e tija. Partirtur kështu kavalleria e rron ndë mes të një nkut voshk, gjith shkumparirti si pë nkantezhim, u vjet vet kupila nuse.

Pra ka nje ferr dùall pecendi e u qas te kupila kute tundur dorin ç’i virej e i tha:
- Finarment nanì je te dorat t’ime, vrei si ke riduxhirtur dorin t’ime; nanì sheh cilen mortje të kam ruer!

Ajò e shkretë, manku ghridarti kaj ish dolluri çë kish. Mo nxit se të thomi pecendi i qe ngrah, e gjosh kullunudha e  e dili me një tërkuzë te një i trash arvull.
- Nanì rri atì – i tha – e pritum, se nanì sheh cilen bela mortje ti bon.

E u nis sa të boj një frustë gjombi sa të batirëj e ndullurarëj atë të shkrétë. Ma kur aì u lluntanar, shkuetin andej nçerti markante çë bijin me mushkat thesëra me kutun e, të parë atë e shkretë gra ashtù çë ghridharëj: “Ndihmëni!”, u kumpasianartin e e vun te një thes kutun. Kuntinuartin kështu kaminin e penxarëjin sa të ja bijin patrunit çë ish shum i bëgat.

Pra pecendi, kur erdh e kur ngë pa mo kupilen të dhilurë te arvulli, u vu të ghridharëj e sërriti Çìfarin. Ki kumparirti e i tha:
- E sheh ti atë mushkë?
- Nè – u përgjegj pecendi.
- Ebè, atjé asht kupila, e propiamente ka ana e dhestrë; vrei: ki asht një hell, ec e vrite.

Pecendi kurrirti  e sinkomu mulleterët kishin lan prapa mushkat e tire, i vrari pat mot sa të pungjisëj atë të shkrétë, e e kish vrar si kutuni ng’e kish mbarruer ka kòrpet e të vrarit e si mulleterët ngë ishin dunartur. Kta kurrirtin e pecendi iku; ma ka tutjé vrej sempre mulleterët.

Rrun këtà atjé e rrëfietin fatin (il fatto) patrunit e ki, e bon zgjidhur të shkreten e, kur e pa kështu e bukurë, ja dha pë shoqe të birit. Rroj kuntent kuntent e ngë penxarëj mo te pecendi. Ma ki ngë rrij me dorat te kurrija e, sërritur pameta Çifarin, u llamenduet me atò pse ankora ngë e kish vendikartur. Pra ki nxitu bori një zogë e madhe e madhe e art e i vu mbronda pecendin e posh shilavet kish lon di gëvora sa të hij arji.

Von atë sogë sipr një qerrje, vati te hora ku ish e bija e markantit çë – si kemi thon – rroj kuntentë e e bëgate.

Shkuer Çìfari ka posh finestravet, kupila nuse u namurar ka aì sog kështù i madh e i bukur e prigharti të shoqin sa të ja bjej. I shoqi, çë i dej shum mir e ngë dej ka nulu pic sa t’e dizhëllustarëj, ja bjeti e bori sa t’e vojin te kamara e shtratit.

Një mbroma, çë i shoqi ish pjashtra ka shpia e kupila fjoj vet, gjegji një shtrush ka pici i zogës e, kur ish sa të ghridharëj, pecendi duall pjashtra ka barku i zogës, u qas te kupila e i tha kute stuer sempre dorin çë virej:
- Nanì je veramente te dorat t’ime, nulu mo mut të sarvon. 

Asht unùtulle sa të thomi paghurin e kupiles. Pecendi pra sërriti djahtin e ki kumparirti e nxitu bori sa të gjehej te kamara një e madhe kusì me pixhë çë zìej.

- Vrei –  tha pecendi – nanì të marrëmi e të vomi atjé mbronda; ti ngë mun të boç nente, se nëng ke nulu sa të të ndihinj!
- Ebè – tha e skréta kupile– u nëng kam nulu, ma kam Krìshtin pë mua.

Ket thomi se te ajò kamarë ish i vjerr një i madh Krisht çë, kur gjegji fjalët e kupiles, u stakàr ka kriqi e kallarti te kamara si një burrë i gjall. Dhimonji pra skumparirti si me nkantezim e pecendi pat mortjen çë kish t’i ngitëj të bijës të markantit.

Ajò  ditë bon festë me shum haré; U bo një i bukur kumbit ku mirrëjin pjes shumë vetë, e puru markanti çë rroj xha me të bijen.

     Një herë ish një markant (tregëtar) shum i bëgat e kish një bijë vet ka cila dëjigej shum. Ai kish të zoj udhë pë një shurbes ka të tija. Mbillu gjith dritarat e derin e la mbronda të bijen. I kish lon asaja gjith atà çë i duhej pë një vit e i kish thon njoji çë shitëj mish sa t’i bij tri her te java misht çë ai ja jipëj ka një gvorë e vogle e bonë pë këta ka jati. Pra çë dërtueti këta shurbise, markanti u nisë i pa kuitime.

Qankeri bori dëtirin e tij e tri herë te java i bij misht të bijes të markantit. Ahërinjëa një i vàpër pa gvorin ka cila qankeri boj të shkoj misht. Vati atjé e ndeti dorin sa të mirrëj llimozinin. E bija e markantit ja bori e i vàpëri vati. Te jetra ditë vati paméta te gvora, ndeti dorin e kërkueti nj’etër herë llimozinin pë shpirtin (picihudhërin). Kupila, e shkreta, ja bori e i vàpëri vati.

     Kështu bori te jetrat  ditë cë vijin e ngë mbahej sa të vej njo herë ditinet, po tre e katër herë… njer çë kupila u mbriti e i tha të vàpërit se ng’i boj mo llimozinin, ma ai me mo k’atare vej ka kupila e ajo, e dolur sa të shihëj nga herë atë dorë, muer një spatë e ja preu; i çati ashtin e dora u vjet çë virej. I vapëri hojëku dorin çë virej, ma i taksu se ajo kish t’e paguej. Ai u shirùet, po dora i virej gjithëmot ka ashti e një likurarele vet e mbaj.

     Duah pë këta përjashta horës, sërriti djahtin e ai duah, i pjot me zjarr.
- Djaht – i tha i vàpëri – ndë ti më bon të kem liqë, ndë ti bon të m’e paguenj si dua u, të jap shpirtin.

     Djahti tha se ne e pati qe i bon. Çìfari nxuer tri pika gjak ka krahu i të vàpërit e i la shkruer singin e tija. I tha:
- Ti ke të preç t’ardhurit e jatit e pra zhomi shurbierit ton.

     Jati ngë mënùeti shum sa të vij e pra Çìfari u bo' si një kupil i bukur si një regj e vati sa të gjej jatin e i kërkoi të bijen pë shoqe. Ajò mo par ngë dej të thej se ne, ma pra kaj i tha jati se ki ish një dondarr i mir, njer ç’ajò e dashu.

     Të dìelin çë vij, pra, Çìfari me gjith ata djahtra ç’ishin bon dhe atà kalore të bukurë, bori të hiturit te hora e markantit.

     Pra ç’u bon nuset e ç’aì qe i von me nusen  te lletìka, Çìfari ngë dashu jatin me ata mos të dij aì ata çë dej të boj. Pra çë kalorët u nisun e çë rrun ndë mes të një mal i zi, gji te një herë u buarn gjith si pë mallarì e u vjet vet nusa.

     Pra ka nje ferr dùall i vàpëri e u qas te kupila e kute tundur dorin ç’i virej i tha:
- Nanì je te dorat t’ime! Vrei si ke skatërue dorin t’ime. Nanì sheh çë deqe të kam rue!

     Ajò e shkretë, ka të tromburit, ngë muj manku të fjitëj. Mo nxit se të thom i vàpëri i qe ngrah, e gjosh gjith e e dilu me një tërkuzë te një lis i trash.
- Nanì rri atì – i tha – e pritëm, se nanì sheh cë deqe e bukurë bon ti!

     E u nis sa të boj një degë gjombi sa të rrihëj atë skréte. Ma kur aì vati lark, skuetin andej disà markante çë bijin te mushkat these me pumbak. Kur pan atë skretme kupile çë sërritëj: “Ndihmëni! Ndihmëni!”, i u duk keq e e vun te një thes pumbak; pra vatin përpara e thejin se ja bijin Zotit çë ish shum i bëgat.

     I vàpëri, kur erdh e ngë pa mo kupilen të dhilurë te lisi, u vu të sërritëj Çìfarin. Aì duah e i tha:
- E sheh ti atë mushkë?
- Nè – u përgjegj i vàpëri.
- Mirë, atjé osht kupila, e vërtétë te ana e drejte. Vrei, ki osht një hell: ec e vrite.

     I vàpëri u vu t’ikëj sa të ja rroj atire e,  psè  mushkart kishin lon prapa mushkat e tire, i vrari pati mot sa të shpoj ato të shkréte, e e kish vrar ndë pumbaku ng’e kish mbarrue ka të shpuerit e të vrarit e ndë folëtarët ng’e kishin par. Kta kute ikur erdhin atjé e i vapëri iku; po ka tutjé vrej gjithmot folëtarët.

     Rrun atà te hora e i rrëfietin Zotit të qonëtit (atà çë kish qon). Aì bori sa të zgjidhëjin të shkreten e, kur e pa kështu të bukurë, ja dha pë shoqe të birit. Ajò rroj me shum haré e ngë kuitoj mo të vàpërin. Po ki ngë rrij me dorat te brezi. Sërritu pameta Çìfarin e u qa me atò se edhè ng’i kish mbatu pjesë. Pra ki nxitu nxitu bori një zok i madh i madh i art e i vu mbronda të vàpërin e posh pendavet kish lon di gvora sa të hij ajri.

     Pra vu atë sog sipr një qerrje e vati te hora ku ish e bij’e markantit çë – si kemi thon – rroj e bëgate e me haré.

     Si shkueti Çìfari ka posh dritoravet e saja, i përqìeti kupiles nuse aì sog kështù i madh e i bukur e i kërkùeti të shoqit sa të ja bjej. I shoqi, ç’e dej shum mir e ngë dej t’i boj ndonjë dhimbje, ja bjeti e bori sa t’e vojin te shpia e shtratit.

     Një mbroma, ç’i shoqi ish përjashta shpisë e kupila fjoj vet, gjegju një shtrush ka ana e zogut. Kur ajò ish çë zoj të sërritëj, i vapëri duall përjashta ka barku i zogut, u qas te kupila e, kute stuer gjithmot dorin çë virej, i tha:
- Nanì vërtet je te dorat t’ime e mosnjò mund të shpëtonj.

     Ng’o të thuhet të tromburit e kupiles. I vàpëri pra sërriti djahtin e ki u stuet, e nxitu bori sa të gjehej te shpia një kusì e madhe me pixhë çë zìej.

- Vrei –  i tha i vàpëri – nanì të marrëmi e të këllasmi (ngulmi) atjé mbronda e ti ngë mun të boç gjagjò, se ngë ke mosnjò sa të të ndihinj.
- Mirë – tha kupila e shkrétë – u ngë kam mosnjò, po kam Krishtin pë mua.

     Ket thomi se te ajò spi ish i vjerr një Krisht i madh çë, kur gjegju fjalët e kupiles, u shqiti ka kriqi e zbriti (erdh) te shpia si një burrë i ngjall. Djahti u shpaf ( u zduk) si pë një mallarì e i vàpëri pat deqen çë kish t’i ngitëj të bijes të markantit.

     Atë  ditë bon kremte me shum haré. U bo një darsëm i bukur  me shúmë të hrongur e me shumë veta e dhe me markantin, çë rroj me të bijen.

[1] Per  tradurre la voce “mendicante” il Marinaro aveva usato il prestito italo-calabro “pecendi”. In arbëresh erano disponibili le voci “varfër - varfërì” (povero-povertà), che però non sono usate a San Nicola. La versione in caratteri greci della "Salve Regina" di Bruzzzano sembra attestare a San Nicola un "varfërëzì", ma io allora non la conoscevo. Ricordavo invece di aver udito la voce “vapëzì” (povertà) e così proposi “vàpër-i”, che oltretutto mi richiamava alla memoria "pauper". Il Professore l’accettò. (Vedi altri esempi di parole create).